Neurodidactiek in arbeidsveiligheid

5 Minuten12.01.2026

Arbeidsveiligheid vereist regels, en regels moeten worden overgebracht. Deze eenvoudige premisse maakt veiligheidsinstructies in veel bedrijven tot een verplichte oefening, maar zelden tot een populair onderwerp.

Vaak besteden medewerkers onvoldoende aandacht aan instructies, vergeten ze de inhoud snel weer of slaan ze deze helemaal niet op. Belangrijke en goedbedoelde regels worden daardoor verkeerd of helemaal niet toegepast.

Daar zijn verschillende redenen voor: instructies zijn vaak te lang, bevatten te veel abstracte informatie of worden door medewerkers gezien als een vervelende routine die gewoon moet worden afgevinkt.

Sebastian Wagner is Head of Corporate EHS bij Enpal B.V. “Bijna elke workshop over veiligheid op het werk begint op dezelfde manier. Veel mensen haken al af voordat het überhaupt begint.” Voor hem is het duidelijk: traditionele leerformats zorgen ervoor dat mensen zich niet concentreren en dat de inhoud niet in het geheugen blijft hangen.

Bovendien is het niet ongebruikelijk dat medewerkers slechts één keer per jaar een intensieve training krijgen aan de hand van een uitgebreide presentatie. Dit is noch effectief, noch eigentijds.

Wagner heeft zelf andere, ook ongebruikelijke wegen bewandeld voor trainingen en instructies en daarmee uitstekende ervaringen opgedaan. Methodische aanknopingspunten worden geleverd door de neurodidactiek, die inzichten uit hersenonderzoek en pedagogiek combineert.

Het doel van deze praktijkgerichte aanpak is het identificeren van leermethoden en omgevingsfactoren die de werking van het menselijk brein optimaal ondersteunen en leerprocessen bevorderen. Wie deze principes volgt, kan leerformats zo ontwerpen dat de inhoud ervan – bijvoorbeeld gedragsrichtlijnen voor veiligheid op het werk – beter blijft hangen en het leereffect toeneemt. 

Hoe het brein leert – en waarom klassieke onderwijsmethoden falen

Het menselijk brein moet enorm veel presteren, verbruikt daarbij veel energie en is daarom ontworpen om zo efficiënt mogelijk te werken. Bovendien is de menselijke aandacht beperkt, zodat uit een veelheid aan voortdurend aanwezige omgevingsprikkels dingen moeten worden geselecteerd. Afhankelijk van de relevantie wordt sommige informatie opgenomen en andere informatie genegeerd.

Als een mens bijvoorbeeld wordt geconfronteerd met uitgebreide en ingewikkelde regelstellingen, probeert het brein patronen te herkennen en bekende zaken zo snel mogelijk in reeds bestaande kennisstructuren in te delen. Niet alle informatie hoeft dan nog actief en bewust te worden verwerkt. 

“Framing” beschrijft dat ons brein bepaalde aspecten van informatie selecteert, deze extra benadrukt en tot interpretatiekader maakt voor de interpretatie van volgende informatie. “Priming” drukt uit dat een prikkel (bijvoorbeeld bepaalde woorden, beelden of geluiden) via associatieve herinneringen de reactie op volgende prikkels onbewust beïnvloedt.

Als leerformats dus altijd hetzelfde zijn gestructureerd en de inhoud voorspelbaar lijkt, als de leeromgeving of presentatiemethode van meet af aan de houding “saai onderwerp, oninteressant, irrelevant” oproept, dan investeert het brein ook minder energie in het opnemen en verwerken van informatie.

Emoties spelen ook een rol bij leergedrag en leerprestaties: wanneer gevoelens als angst of onzekerheid een rol spelen – bijvoorbeeld door tijd- en prestatiedruk of omdat men bang is om zich voor andere deelnemers te blameren door een fout antwoord – dan vinden mensen het moeilijker om nieuwe informatie tot zich te nemen.

Deze mechanismen vormen ongetwijfeld een uitdaging voor succesvolle opleidingen en trainingen, vooral op het gebied van arbeidsveiligheid. Omgekeerd bieden ze echter ook een kans: wie instructies zo ontwerpt dat ze nieuw en verrassend overkomen, dat ze mensen plezier in plaats van moeite bezorgen, profiteert van meer aandacht en aanzienlijk betere leerprestaties.

Sebastian Wagner roept daarom HSE-medewerkers op om de inzichten uit de neurodidactiek toe te passen in hun werk: “We hebben weliswaar geen invloed op met wie we praten, maar wel op hoe we met mensen omgaan en hoe we het onderwerp arbeidsveiligheid overbrengen.”

Ideeën voor betere instructies

Instructies moeten altijd aansluiten bij de medewerkers, hun taken en natuurlijk de eigen bedrijfscultuur. Er is wellicht geen kant-en-klare oplossing voor perfecte veiligheidsinstructies, maar er zijn wel enkele waardevolle richtlijnen.

• Korte leereenheden: In plaats van één keer per jaar een lange en theoretische veiligheidsinstructie te plannen, is het beter om relevante onderwerpen vaker, korter en bij voorkeur aan de hand van concrete situaties aan te bieden. Bijvoorbeeld binnen de daadwerkelijke werkomgeving, bij de introductie van nieuwe processen en werkmiddelen, of bij het optreden en oplossen van veiligheidsproblemen.
• Passende indeling: Niet alle regels zijn voor iedereen even relevant, en soms zijn minder maar overzichtelijkere regelsets een betere oplossing. Veiligheidsadviseur Daniel Clemens van ARQUS adviseert bijvoorbeeld om bedrijfsinstructies voor gevaarlijke stoffen met vergelijkbare eigenschappen te clusteren: dergelijke verzamelinstructies besparen administratief werk bij actualiseringen en verminderen de complexiteit ook voor mensen die gevaarlijke stoffen gebruiken en de regels moeten naleven. Even belangrijk is dat de betreffende medewerkers directe en eenvoudige toegang hebben tot de benodigde informatie.
• Spanning en afwisseling: Als een presentatie verrassend of zelfs provocerend begint, wekt dat zeker de nieuwsgierigheid en aandacht van het publiek. Ongebruikelijke ervaringen blijven bovendien beter hangen. Sebastian Wagner raadt aan om ook in veiligheidstrainingen vertrouwde paden moediger te verlaten: “Eens nam ik mijn zoon mee naar een instructie. De oefening voor de deelnemers was om een veiligheidsregel kindvriendelijk uit te leggen. Zelfs ervaren leidinggevenden vonden dit een geheel nieuwe uitdaging.” Tegelijkertijd werden bekende zaken door het perspectief van een kind opnieuw bekeken.
• Interactieve elementen: Bij groepslessen is het zinvol de deelnemers met elkaar te laten samenwerken. Op die manier wordt kennis niet alleen passief opgenomen, maar ook actief geoefend en door ervaren herhaald. Bij een klassikale leersituatie moet het format ook tussendoor worden doorbroken met korte feedbackrondes, stemmingen of ontspannende elementen. Al een paar quizvragen, gezamenlijk lachen of simpele lichaamsbewegingen kunnen helpen om vermoeide geesten weer te activeren.
• Met plezier leren: Positieve emoties stimuleren het leerproces. Vreugde is een bijzonder krachtige motivatie, denk aan kinderen die spelenderwijs leren. Ook volwassenen worden graag vermaakt en laten zich boeien door ‘gamification’ en ‘edutainment’. Sebastian Wagner geeft hier een voorbeeld van: samen met zijn team ontwikkelde hij een bordspel dat veiligheidsprofessionals en monteurs helpt bij het maken van risico-inventarisaties. Bij het dobbelen en kaarttrekken draait het niet alleen om punten, maar juist om gevaren, risicowaarden en beschermingsmaatregelen.
• Situationeel leren in het dagelijkse werk: Met digitale tools kunnen leereenheden flexibel worden ingebed in de dagelijkse werkzaamheden, precies waar en wanneer ze nodig zijn. Medewerkers kunnen bijvoorbeeld op een instructieterminal – meestal volstaat een eenvoudige tablet – op elk gewenst moment hun instructies raadplegen, precies wanneer zij de informatie individueel nodig hebben en de wil om te leren groot is. Als alternatief kunnen medewerkers vlak vóór het starten van een taak een trainingsdocument of instructievideo op hun smartphone bekijken door een QR-code te scannen die bij het apparaat of werkplek is aangebracht.

Tijd om psychologische kennis in te zetten

Neurodidactische inzichten kunnen bijdragen aan het duidelijker, aangenamer en effectiever overbrengen van instructies en veiligheidsregels. Dit versterkt niet alleen het geheugen, het plezier in het werk en daarmee de motivatie, maar ook de veiligheidscultuur binnen het bedrijf.

De hier gepresenteerde benaderingen zijn gebaseerd op didactische methoden die al in andere domeinen worden toegepast, maar vaak nog niet hun weg hebben gevonden naar de arbeidsveiligheid.

Het is dus hoog tijd om hier een stap vooruit te zetten en leereenheden moderner en creatiever te maken – in het belang van de veiligheid, betrokkenheid en waardering van alle medewerkers.

De cloudgebaseerde oplossingen van Quentic bieden uitgebreide ondersteuning voor HSE- en duurzaamheidsmanagement. Afzonderlijke, vakspecifieke softwaremodules kunnen naar wens worden gecombineerd. Organiseer bijvoorbeeld kwalificaties en instructies voor alle locaties en teams centraal. Creëer en onderhoud risicobeoordelingen en bedrijfsinstructies met weinig moeite. De voltooide inhoud stelt u doelgericht online beschikbaar aan verschillende personen, d.w.z. op basis van hun activiteiten en verantwoordelijkheden.

De naam “QR-code” is een geregistreerd handelsmerk van Denso Wave Incorporated.