Moderne veiligheidscultuur

6 Minuten07.01.2026

De overgang van een op regels gebaseerde veiligheidscultuur naar een cultuur van eigen verantwoordelijkheid moet beginnen bij leidinggevenden. Zo geeft u de juiste impulsen.

Wanneer arbeidsomstandigheden en -omgevingen veranderen, veranderen ook de voorwaarden voor veiligheid op het werk. Continu dagen globalisering, dynamiek in toeleveringsketens en toenemende tijdsdruk bedrijven uit om hun begrip van en aanpak van bedrijfsveiligheid voortdurend aan te passen.

Vandaag de dag weten we dat veiligheidsmaatregelen het beste werken als ze deel uitmaken van de cultuur van een bedrijf. Het is echter een uitdaging om een duurzame en effectieve veiligheidscultuur te creëren. Inzichten uit de psychologie en neurowetenschap kunnen daarbij helpen.

Afstappen van starre denkpatronen

De klassieke veiligheidslogica is gebaseerd op instructies, regels en controle, vat Stephan Freundl van FREST Consulting samen. Medewerkers worden bij hun indiensttreding bij het bedrijf en vervolgens op regelmatige tijdstippen opgeleid. Het benoemen en herhalen van gedragsregels moet de veiligheid garanderen – en controles zorgen ervoor dat iedereen zich aan de regels houdt.

Technische hulpmiddelen bieden daarbij ondersteuning: camera-opnames leggen gebeurtenissen vast, alarmsignalen zorgen voor aandacht bij machines en arbeidsmiddelen, en nieuwe, AI-ondersteunde assistenten moeten storingen en ongevallen voorkomen.

De logica, aldus Freundl, wordt de mens beschouwd als het zwakke punt in het systeem: wanneer er veiligheidsincidenten plaatsvinden, zoeken we de oorzaak vooral in individueel falen: heeft iemand zich niet aan de regels gehouden? Is de technologie omzeild of uitgeschakeld?

Deze manier van denken is verleidelijk, maar gaat voorbij aan het feit dat menselijke fouten niet zomaar kunnen worden uitgeschakeld en dat bewuste overtredingen van de regels vaak ook gegronde redenen hebben. Hoe kan een moderne veiligheidscultuur er dan uitzien, die rekening houdt met de menselijke factor in plaats van vast te houden aan starre regels en abstracte voorschriften?

Van regelgeving naar levende cultuur

Allereerst moeten we begrijpen dat regels en technologie alleen geen veiligheid garanderen. Alleen door mensen en hun dagelijkse ervaringen erbij te betrekken, kan bewustzijn worden gecreëerd over waar risico's liggen, waarom bepaalde beschermende maatregelen zinvol zijn en hoe deze het beste in processtromen kunnen worden geïntegreerd. Iedereen moet leren om zelf risico's te herkennen en verantwoordelijkheid te nemen. Leidinggevenden spelen hierbij een sleutelrol, zowel als managers van hun teams als persoonlijk voorbeeld.

Een geschikte aanpak is de zogenaamde “Just Culture” (rechtvaardige veiligheidscultuur). In plaats van mensen te veroordelen voor hun fouten, vraagt deze aanpak: hoe is een incident ontstaan? En hoe kunnen we dit in de toekomst voorkomen?

Het doel is dus niet om schuldigen te zoeken, maar om de oorzaken van fouten te achterhalen – en zo de zwakke punten in het systeem aan te pakken.

Daarnaast is het van cruciaal belang hoe we met de mensen in het bedrijf omgaan en hen de vaardigheden bijbrengen voor meer veiligheid. Instructies moeten opnieuw worden bekeken – in formats die afwijken van de gebaande paden en de deelnemers meer activeren.

Waarom klassieke instructies falen

Volgens een onderzoek van het BAuA (Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin, het Duitse federale instituut voor arbeidsveiligheid en arbeidsgeneeskunde) vindt slechts 18% van de werknemers de klassieke veiligheidsinstructies nuttig. Waarom is dat zo?

Instructies mislukken als werknemers het doel en de inhoud ervan niet begrijpen of erdoor verveeld raken. Taalbarrières worden vaak onderschat. Maar zelfs afgezien van begripsproblemen hebben klassieke instructies drie fundamentele zwakke punten:

• Ze bevatten te veel informatie: klassieke veiligheidsinstructies zijn vaak lang en bevatten veel onderwerpen of technische details tegelijk. Daar staat tegenover dat de aandachtsspanne van mensen in de huidige, versnelde informatiestroom verder is afgenomen. 
• Ze zijn een vervelende routine: uit de neurowetenschap weten we dat het menselijk brein houdt van patronen en bekende zaken snel afvinkt of negeert. Veel mensen denken bij veiligheidsinstructies dat ze de gepresenteerde informatie al kennen en volgen de inhoud niet actief. 
• Ze wijzen medewerkers een passieve rol toe: medewerkers bevinden zich vooral in de rol van lezer, luisteraar en toeschouwer. Feedbackrondes kunnen mislukken als er angst bestaat om kritiek op de inhoud van de instructies te uiten of om toe te geven dat instructies niet zijn begrepen. Sommige medewerkers zijn bang voor consequenties. 

Competentie in plaats van conformiteit

Om af te stappen van regelmatige en frontale veiligheidsinstructies zijn creatieve nieuwe ideeën in de praktijk nodig. Veiligheidsexpert Sebastian Wagner van Enpal B.V. raadt aan om inzichten uit de neurowetenschap te gebruiken en de mogelijkheden van moderne tools te benutten. Zo kunnen leermethoden worden herkend en leersuccessen worden verbeterd.

Een paar tips voor best practices:

• Kortere, vaker plaatsvindende leereenheden: het is raadzaam om informatie in kleinere eenheden op te splitsen en deze via ‘situationeel leren’ beter in de dagelijkse werkpraktijk te integreren. In plaats van een jaarlijkse instructie zijn bijvoorbeeld wekelijkse korte instructies of andere zogenaamde ‘micro-learnings’ denkbaar. 
• Nieuwe formats: onbekende en verrassende zaken trekken meer aandacht dan routines. Daarom moeten veiligheidsinstructies verder gaan dan de voor de hand liggende, bekende formats. Mogelijkheden zijn speelse benaderingen die zelfs voor ogenschijnlijk droge onderwerpen kunnen worden gevonden (‘edutainment’, ‘gamification’), het gebruik van korte animatiefilmpjes of een perspectief- en rolwisseling, zoals in workshops waarin medewerkers elkaar veiligheidsmaatregelen uitleggen in plaats van deze door de veiligheidsdeskundige te laten uitleggen.
• Dialoog en openheid: terwijl negatieve gevoelens en attitudes onze motivatie om te leren belemmeren, bevorderen plezier en nieuwsgierigheid het geheugen. Medewerkers moeten niet bang zijn om openlijk met leidinggevenden te praten. Dit kan worden bereikt door toegankelijkheid en waardering, eerlijke, regelmatige feedback en investeringen in de gezamenlijke (werk)relatie. 

Belangrijk bij dit alles: leidinggevenden en veiligheidsdeskundigen moeten in een Just Culture het goede voorbeeld geven. Ze zijn niet langer veiligheidsagenten die overtredingen van de regels sanctioneren. In plaats daarvan communiceren ze op ooghoogte en helpen ze teamleden om zelf veiligheidsvaardigheden te ontwikkelen. 

Een nieuwe veiligheidscultuur

Voor de overgang van een op regels gebaseerde naar een integratieve veiligheidscultuur zijn moed, doorzettingsvermogen en enthousiasme nodig, benadrukt Sebastian Wagner. De moeite is het waard: niet alleen omdat het de motivatie en samenwerking binnen het bedrijf bevordert, maar ook omdat het risico op ernstige ongevallen in bedrijven met een sterke veiligheidscultuur daalt – volgens de ILO (Internationale Arbeidsorganisatie) met wel 40%.

Conclusie: een moderne veiligheidscultuur stelt de mens centraal – niet langer als oorzaak van fouten, maar als drijvende kracht achter de oplossing ervan. Alleen door velen erbij te betrekken, kunnen we de basis leggen voor echte veiligheid op de werkplek. Bedrijven die hun arbeidsveiligheid volgens deze principes inrichten, investeren niet alleen in meer veiligheid, maar ook in samenhang en toekomstbestendigheid. 

Quentic biedt u uitgebreide softwareoplossingen die de arbeidsveiligheid optimaliseren en de veiligheidscultuur versterken. Betrek verschillende belanghebbenden op basis van hun rol, pas veiligheidsprogramma's aan en stel het personeel in staat om op de snelst mogelijke manier zelfstandig HSE-gerelateerde meldingen door te geven aan de verantwoordelijken. Met Quentic Online-instructies beheert u leerpakketten die allemaal zelf in te delen zijn in de tijd. Op verzoek is er ook een uitgebreide database met relevante leerinhoud beschikbaar, inclusief video's die met behulp van AI in korte tijd in tal van talen kunnen worden vertaald.